(tiếp theo ) Nói về " Tuổi năm CANH DẦN "
Thân phụ Ngô Thời Nhiệm là Ngô Thời sĩ , một danh sĩ, sử gia và nhà thơ có tài được các Chúa Trịnh rất mực kính trọng, nhưng cũ có lúc bị các quan ghen ghét và cách chức nhiều năm liền . Nội tổ của ông là Ngô Thời Ức , người sáng lập " Ngô gia Văn phái " thì không ưa làm quan , cũng chẳng thích cử nghiệp , sống cuộc đời thanh bạch của một thầy đồ và lại mất sớm . Ngô Thời Nhiệm được học là với tằng tổ , cụ nội, là cụ Ngô Trân , tự Khiêm Văn , hiệu Đan Nhạc , nổi tiếng là : " Thăng Long thất hổ ", vì học rộng,có tài thơ văn . Cụ Đan Nhạc cũng không thích làm quan , đến bát tuần vẫn chỉ làm chức quan nhỏ về hình pháp, và dốc thời giờ dạy học . Môn sinh của cụ tới mấy trăm người , sau này đỗ cử nhân hằng trăm, tiến sĩ cũng có năm người .
Ngô Thời Nhiệm học vỡ lòng từ một nhân vật như vậy, nên có thể là người đã già trước tuổi .
Sau khi cụ Đan Nhạc quy tiên, ông mới học với cha , lúc đó ông đã nổi tiếng ở bài ..." Trách ma nghèo "! Khi làm quan thì Ngô Thời Sĩ cực kỳ thanh liêm , nghiêm khắc diệt trừ tham nhũng , nên nghèo vẫn hoàn nghèo - lại còn bị sâu mọt đố kỵ ! Gia cảnh như vậy không làm nản chí người con hiếu học và cực kỳ thông minh là Ngô Thời Nhiệm .
Ngô Thời Nhiệm viết tác phẩm đầu tiên ở tuổi..16 một cuốn sách về sử (" Nhị Thập tứ sử Toát yếu ") . Đến tuổi hai mươi thì soạn cuốn " Tứ gia thuyết phả ". Sau khi đỗ giải nguyên kỳ thi hương năm 1765, rồi khoa sĩ vọng vào năm 1769 , ông ra làm quan ở cấp thấp ( hàm Chánh thất phẩm) là Hiến sát Phó sứ tỉnh Hãi Dương thì bắt tay vào việc biên soạn cuốn địa dư chí cho tỉnh ! Ngô Thời Nhiệm là người vừa học vừa làm và vừa viết cho người khác . Có lẽ, ý thức sâu xa của ông về việc giáo dục phải được thấy ngay từ đấy .
Năm 1771 , khi cơn lốc Tây Sơn vừa nổi lên ở Đàng Trong , thì Ngô Thời Sĩ mắc họa trên hoạn trường và bị cách chức khỏi Nghệ An . Năm sau Ngô Thời Nhiệm bèn cáo quan . Năm sau ông đỗ ưu hạng Quốc Tử giám và cho ra mắt cuốn " Hải Đông chí lược ", về địa dư, lịch sử, tài nguyên và nhân vật tỉnh Hãi Dương . Qua năm 1775, ông đỗ thứ năm hàng Tiến sĩ Tam giáp và lại được gọi ra làm quan trong bộ Hộ .
Chỉ một năm sau , ông làm Giám sát Ngự sử đạo Sơn Nam nổi tiến chức rất nhanh . Đốc đồng trấn Kinh Bắc, rồi kiêm Đốc đồng Thái Nguyên, lo việc hình pháp cho một khu vực bao trùm lên các Tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang,, Phúc Yên,và Thái Nguyên . Trong nhiệm vụ này , ông đã có lần phải đánh dẹp vụ Hoàng văn Đồng ở Tuyên Quang và được Tinh Đô Vương Trịnh Khâm khen là đánh giặc giỏi . Trịnh Sâm quý trọng Ngô Thời Nhiệm từ những năm ấy . Khi Ngô Thời Nhiệm đang kiêm Đốc đồng hai trấn thì ở bên cạnh có Đốc trấn tỉnh Lang Sơn là Ngô Thời Sĩ , cha là Đình nguyên ( đỗ đầu kỳ thi Đình ), con Tiến sĩ , hai cha con cùng : " thống lĩnh ba trấn và khống chế hai biên thùy" tại miền Bắc . Trong một bài thơ mừng cha, được lưu trong tập" Bút Hải tùng đàm" Ngô Thời Nhiệm nhắc đến việc ấy với niềm kiêu hảnh . Cùng qua thơ văn , ông tỏ ý thất vọng với vua vua Lê và dâng nhiều ý kiến xác đáng với chúa Trịnh về chiều hướng cải tổ, quan trọng nhất là việc giáo dục . Nhưng trong phủ Liêu của Trịnh Sâm , tình hình cũng đã đục ngầu !
Trịnh Sâm có con trưởng là Trịnh Tông mà do lòng sủng ái Tuyên Phi Đặng Thị Huệ lại tính nâng đứa con thứ còn nhỏ với bà Tuyên Phi là Trịnh Cán lên vai Thế Tử . Trong phủ từ đó có hai phe . Năm Canh Tý 1780, khi thấy Trịnh Sâm lâm bệnh, phe Trịnh Tông bèn đảo chính . Nào ngờ Trịnh Sâm lành bệnh ra tay dẹp loạn , giáng Trịnh Tông xuống làm thứ và lập Trịnh Cán . Các quan đều bị liên hệ đến vụ nầy . Ngay từ đầu, Ngô Thời Nhiệm không đồng ý với việc phế trưởng lập thứ mà cũng không ủng hộ phe đảo chính , nhưng vẫn bị vạ lây . Về sau , bộ Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục của triều Nguyễn ghi lại rằng ông là người tố cáo mưu đảo chính của Trịnh Tông khiến Ngô Thời Sĩ mang nhục mà tự tử , làm cho đời sau - đời này - nhiều người tưởng thật .
Thật ra, các bộ sách" Hoàng Lê Nhất thống chí " hay " Ngô gia Thế phả " của dòng họ Ngô và hai tập " Hậu Lê Thời sự Kỷ lược hay " Lịch Triều tạp kỷ " chép lại có khác . Ngô Thời Sĩ bị bệnh mà mất, Ngô Thời Nhậm được thăng quan sau vụ án Canh Tý đó vì âm mưu giá họa của Quân Huy Hoàng Đình Bảo . Nhưng chỉ hai năm sau , Trịnh Sâm tạ thế và lính tam phủ Thanh Nghệ Tỉnh nổi loạn kiêu binh , phế Cán lập Tông . Triều đình biến thành hý trương và Ngô Thời Thiệm phải lánh nạn tại quê vợ ở Sơn Nam ( vùng Vũ Thư , Tỉnh Thái Bình ) Trong gần sáu năm đó, ông có để lại nhiều bài thơ cho thất tâm tư của mình . Đang làm Đốc đồng ba trấn rồi Công bộ Thị lang mà nay phải khoanh tay nhẫn nhục , trong khi Bắc Hà đại loạn .
Năm 1786 , Nguyễn Huệ khuất phục Phú Xuân nổi đem quân ra Bắc xóa sạch họ Trịnh . Lần thứ hai , Ngyễn Huệ lại vào Thăng Long năm 1788, diệt Vũ Văn Nhậm và tìm người hiền tài để ổn định cõi Bắc . Đấy là lúc ông gặp Ngô Thời Nhiệm do sự giới thiệu của Trần Văn Kỷ : " Ngày trước , ông vì Chúa Trịnh không dung , một mình bỏ nước mà đi . Có lẽ đó là ý trời muốn để dành người tài cho ta dùng ." Rồi lập tức ra lệnh làm tờ chế phong Ngô Thời Nhiệm là Tả thị lang bộ Lại, tước Tỉnh phái hầu , thực tế cầm đầu các quan văn đất Bắc Hà.
Khi rời Thăng Long , Nguyễn Huệ để lại một số quan cai quản dưới quyền Đại tư mã Ngô Văn Sở và căn giặn : " Sở và Lân là nanh vuốt của ta. Dụng và Ngôn là tâm phúc của ta . Nhiệm là bề tôi mới . Nay ta giao việc quân quốc mười một trấn của Bắc Hà cho các người . Phải cùng liệu mà làm việc ." Năm đó , Ngô Thời Nhiệm đã 42 tuổi ...Đi ngược vào trào lưu cổ lổ của Bắc Hà, ông thảo tờ Chiếu cầu hiền và kêu gọi tầng lớp trí thức và quan lại cũ của thời Lê- Trịnh hãy cùng hợp tác với triều Tây Sơn , mà nhiều người vẫn còn coi là đám man rợ của Đàng Trong .
Không thiếu gì người ,kể cả Nguyễn Du , lại không đồng ý với lời kêu gọi ấy mà vẫn đòi chống ...Các văn kiện hay bài thơ được Ngô Thời Nhiệm viết trong lúc này có phản ảnh một vụ đấu tranh về lý luận giữa hai phái . Nhưng một biến cố khác đã sớm phá vỡ cuộc tranh luận và dẫn tới chiến tranh, trong khi nhiều bậc khoa bảng Bắc Hà lại đòi chạy theo Lê Chiêu Thống cầu viện Mãn Thanh . Nguyễn Du đi chậm nên hụt chân và còn tính mộ quân đánh lại nhà Tây Sơn - mà được tha !
Cuối năm 1788 đó, dưới sự thống lãnh của Tổng Đốc Lưỡng Quảng ( Quảng Đông và Quảng Tây, nhà Mãn Thanh đưa 29 vạn quân vượt ải Nam quan . Tại Thăng Long , Ngô Thời Nhiệm sáng suốt khuyên các võ tướng Tây Sơn rút quân khỏi Thăng Long..." cho chúng trọ một đêm , rồi lại đuổi đi." Lý luận của ông " hàng thần " của Bắc Hà - với các quan tướng Tây Sơn soi sáng sự khác biệt chiến lược giữa thời kháng Minh của Lê Lợi và chống Thanh của Nguyễn Huệ .
Tình cảnh thì giống nhau hưng thời thế lại khác vì nhân tâm đã khác . Thời khởi nghĩa Lam Sơn , sau 10 năm thống trị của quân Minh cả nước đều căm thù giặc, nên ai ai cũng muốn đánh đuổi , xa gần đều có người hưởng ứng . Nay thì các cựu thần nhà Lê đang mong quân Thanh Ngoại viện , cho nên ta có phục binh nơi hiểm yếu để ngăn giặc thì chinh phục binh sẽ bị phục kích ! Chi bằng rút quân về đèo Tam Điệp để nuôi kiên chí của giặc, nhử chúng vào sâu trong nội địa hầu người dân thấy rõ tâm địa của chúng ...
Ngô Thời Nhiệm thuyết phục các quan lùi lại như căng một dây cung . Khi Nguyễn Huệ lên ngôi và bung ra như tên bắn thì đấy là động lượng - momen-tum- của chiến thắng Kỷ Dậu năm 1789 .
Từ Phú Xuân, Quang Trung Nguyễn Huệ sớm hiểu như vậy . Sau chiến thắng Đống Đa và Bắc Hà đã vắng bóng giặc,ông mới giải thích : " Bắc Hà mới yên , lòng người chưa phục. Thành Thăng Long bốn mặt đều là chiến trường , không có chổ nào hiểm trở có thể giữ vửng được . Các người đóng quân ở đấy , ngoài thì giặc Thanh xâm lấn , trong thì người Bắc làm nội ứng, các người làm sao xoay xở ? Các người đem toàn quân tạm tránh mũi nhọn của giặc , trong thì khích lệ lòng căm thù của quân sĩ, ngoài thì tăng lòng kiêu căng của giặc . Đó là kế nhử giặc . Mới nghe, ta đã đoán là kế của Ngô Thời Nhiệm , đến khi hỏi ( Đô Đốc Nguyễn Văn Tuyết thì quả nhiên là đúng vậy ." !
Trước đó, tại Phú Xuân, Quang Trung cũng đ4 tiên đoán là " chẳng qua mười ngày là có thể đuổi được quân Thanh !" Nhưng sau khi chiến thắng " chỉ người khéo mới dẹp nỗi binh đao , không phải Ngô Thời Nhiệm thì không ai làm được ". Vì vậy, mà dù là Binh Bộ Thượng Thư - Bộ Trưởng Quốc Phòng - trong triều Tây Sơn , Ngô Thời Nhiệm cũng là chiến lược gia thi hàh chánh sách ngoại giao mềm dẽo với triều Càn Long của nhà Đại Thanh ( còn nữa )
